Home विशेष वऱ्हाडाचा-कुबेर : राघोजी-महार महाराष्ट्राच्या कानाकोपऱ्यात वसाहत करून असणारा आजचा बौद्ध ...

वऱ्हाडाचा-कुबेर : राघोजी-महार महाराष्ट्राच्या कानाकोपऱ्यात वसाहत करून असणारा आजचा बौद्ध व पूर्वीचा महार गेली कित्येक हजार वर्षापासून दारिद्र्यात जगणारा पण एक कुबेर ….

126
0

#वऱ्हाडाचा-कुबेर : राघोजी-महार
महाराष्ट्राच्या कानाकोपऱ्यात वसाहत करून असणारा आजचा बौद्ध व पूर्वीचा महार गेली कित्येक हजार वर्षापासून दारिद्र्यात जीवन जगत होता.
आधुनिक भारताच्या इतिहासात महारांच्या शौर्य, बुद्धिमत्ता व संपन्नतेच्या कहाण्या आपण ऐकल्या असतील, पण विदर्भातील वाशिमपासून १५ किलोमीटर अंतरावर असणाऱ्या तोरणाळा गावचा काही वेगळाच इतिहास आहे. या गावी राघोजी नावाचा सावकार होऊन गेला, ज्याच्या गोष्टी आजही लोकांच्या तोंडी ऐकायला मिळतात.
राघो महार यांचा जन्म सन 1839 मध्ये झाला. राघो स्वभावाने जिद्दी आणि मेहनती होता. असे सांगतात, की एकदा काम करत असतांना त्याला सोन्याने भरलेला हंडा सापडला. त्यातून त्याने मोह विक्रीचा व्यवसाय सुरू केला. आपल्या मेहनतीने व चिकाटीने तो मोहविक्रेता म्हणून प्रसिद्ध झाला. ज्याच्या हजारो पिढया गरीबीच्या अंधारात खितपत पडल्या होत्या, त्या समाजात सावकार म्हणून त्याची ख्याती व्हायला वेळ लागला नव्हता. लोकांना आलेल्या छोट्या – छोट्या आर्थिक अडचणी राघो दूर करत होता. सोबत मोठ्या लोकांच्या मोठ्या अडचणी कर्जरूपाने दूर करणारा एक मोठा सावकार म्हणूनही राघो विख्यात झाला. पेशवाईत ज्या जातीच्या गळ्याला गाडगे आणि कमरेला फळा होता, त्या जातीचा एक माणूस पेशवाई लयाला जाऊन पन्नासेक वर्षेही झाली नव्हती, तर गळ्यात सोन्याची साखळी घालून फिरत होता. पेशवाईत पुण्यात भर दुपारी बाहेर पडता येत नव्हतं. तिथं राघोजी सावकार काठेवाडी घोडयावर मांड ठोकून फिरत होता. ज्या समाजाची माणसं फक्त उघडे आणि फाटके धोतर घालत होते, त्या समाजाचा राघोजी सावकार मखमली अंगरखा व त्यावर कोट घालत होता. ज्या समाजाच्या माणसांना सवर्णाच्या समोरून जाता येत नव्हतं, त्या समाजाच्या एका माणसाने कर्ज घेण्यासाठी सवर्णांच्या रांगा आपल्या घरासमोर उभ्या केल्या होत्या. वेळ पुढे सरकली, तसा राघोजी सावकार मोठ्या जमिनीचा मालक बनला होता. आता राघोजीने सावकारी करण्याचा परवाना काढून सावकारी सुरू केली होती. त्याच्याकडे मुनीम, घोड्याला पाणी पाजणारा आणि लहान लहान कामासाठी अनेक नोकर असत. अक्षरशत्रू असूनही राघोजी कागदावर अंगठा लावत नव्हता. स्वतःचे नाव असणारी सोन्याची मोहोर त्याने केव्हाच बनवून घेतली होती. तोरनाळ्याला जवळपास साडे अकरा हजार स्केअर फुट बांधकाम करून त्याने टोलेजंग घर नव्हे एक छोटा राजवाडाच बांधला होता. इंग्रज लोकांना पाहून त्यांच्या नवीन नवीन गोष्टी शिकण्याचा प्रयत्न राघोजी करीत असे. ब्रिटिश महिला घोड्यावर बसतात, हे पाहून त्याने त्याच्या मुलीलाही पॅन्ट – शर्ट घालन्यास मनाई केली नाही. मुलीला घोड्यावर बसून फिरण्याची परवानगी दिली. मुलाला इंग्रजी शाळेत शिकवत होता. ‘वऱ्हाड आणि सोन्याची कुऱ्हाड’ हे त्यानेच खरे करून दाखवले होते.
वाशिम ,मंगरूळपीर क्षेत्रातील जमिनीचा विचार करता त्याच्याकडे त्याकाळी दहा हजार एकर शेती होती..! राघोजी त्याकाळात अकोला, वाशिम , कारंजा, मानोरा व कोंडोली, पुढे बुलढाणा, वर्ध्यापर्यंत मारवाडी व्यापाऱ्यांना एक लाखापर्यंत कर्ज देत होता. त्याच्या तळघरात दोन मोठ्या तिजोऱ्या सोन्याने भरलेल्या होत्या. धान्याच्या शेकडो कणग्या भरलेल्या होत्या. त्याच्या घरी बसणारा माणूस बोऱ्यात भरलेल्या पैशाला टेकून बसत असे. चांदी छाप रुपये न मोजता खोऱ्याने ओढल्या जात असत. बैलगाडीत वंगन ऎवजी अत्तर वापरल्या जात असे.
एकदा पोळ्याला राघोजी सावकाराच्या आईने घरचे सर्व बैल पुजा करण्याची इच्छा व्यक्त केली, तेव्हा हजारो बैलांचे पूजन करावे लागल्याने ती थकली होती. सोन्याच्या बैलाच्या पाचजोड्या त्याच्याकडे होत्या. त्यापैकी सर्वात मोठी दिड फुटाची होती. सोन्याच्या ताट-वाट्या होत्या. सोने – चांदी तळघरात उघड्यावर पडलेले असायचे. जमिनीची व्यवस्था, कुळाच्या जमिनीचा माल आणि सावकारी पैसा राघोजी सावकाराजवळ पोहोचण्यासाठी त्याच्याकडे अनेक मुनीम होते. असं सांगतात, की त्याचा मुलगा महिपतीच्या लग्नात शेकडो झूलांनी नटलेल्या बैलजोड्या होत्या, तर वरातीत प्रत्येकाच्या अंगात नवीन कपडे होते. दुष्काळातही तो लोकांना पंचपक्वान्नं जेऊ घालायचा. देवाच्या नावाने पंगती उठवायचा, पण कालांतराने देवाच्या नावाने जेवण देणे त्याने बंद केले. तसेच, ज्यातून अंधश्रद्धा निर्माण होईल, अशा कार्यक्रमांना दान देणे त्याने थांबविले. सन 1884 व 1885 मध्ये अकोल्याच्या जानोजी खंडारे यांनी काढलेल्या खोलेश्वर होस्टेलला पैशाच्या व धान्याच्या रूपाने त्याने देणगी दिली. पुण्यामध्ये अस्पृश्य निवारण अधिवेशनाला विदर्भातील अनेक लोक हजर होते. त्यात जानोजी खंदारे यांची पत्नी हजर होत्या. त्यांना त्या ठिकाणी जाण्यासाठी राघोजी सावकाराने मदत केली होती. सन 1916 मध्ये विदर्भात भीषण दुष्काळ पडला होता. त्यात अनेक लोक उपासमारीने मेले. शेतं पिकली नाही. इंग्रज सरकारने सारा माफ करावा, असे शेतकऱ्यांना वाटे. शेतकऱ्यांच्या पिकाचे तक्ते सरकारपर्यंत पोहोचल्यानंतर 163 गावात सारा वसूली थांबविण्यात आली. या दुष्काळात मृत्युदर दर हजारी 70 होता. दुष्काळाची परिस्थिती लक्षात घेऊन कलेक्टरने मोठमोठ्या सावकारांची व शेतकऱ्यांची सभा वाशिम येथे बोलावली होती. सर्व सावकार व मोठे शेतकरी खुर्चीवर बसून होते, दरवाजा जवळच्या मोकळ्या जागेत हातात काठी, खांद्यावर घोंगडी, डोक्यावर फेटा, हातात भलं मोठं सोन्याचं कडं घातलेला राघोजी सावकार खाली बसलेला होता. कलेक्टरला तो खाली का बसला? याचे गुपित उलगडले नव्हते. कलेक्टरने दुष्काळाची स्थिती लक्षात घेता मोठे शेतकरी व सावकारांना असे विचारले, की ‘धान्य रूपात तुम्ही किती मदत करू शकता?’ कोणी शंभर पोती कबुल केली, तर कोणी 200 पोती; तर कोणी 500 पोती धान्य देण्याचे कबूल केले. त्या कबुलीत गर्व ठासून भरलेला होता. राघोजी सावकाराला “तुम्ही किती देणार?” असा प्रश्न कलेक्टरांनी विचारला. राघोजींनी उत्तर दिले, “तुम्ही म्हणाल तेव्हढं धान्य.” असं उत्तर दिलं. सर्वांच्या नजरा तिकडे वळल्या. कलेक्टरला आपल्या कानावर विश्वास बसेना. कलेक्टरने ‘परत एकदा सांग’ असे म्हटले, तेव्हा राघोजी सावकाराने “संपूर्ण वाशिम जिल्हा एक वर्षभर एकटाच पोसतो, फक्त सारा माफ करावा” असे सांगितले. कलेक्टर राघोजी सावकाराकडे आश्चर्याने पाहू लागला. कलेक्टरने शिपायाला खुर्ची घेऊन येण्यास सांगितले. ‘आम्ही तुम्हाला पूर्णपणे ओळखू शकलो नाही’, असा खेद व्यक्त केला. राघोजी सावकाराने खुर्चीवर न बसता फक्त खांद्यावरचे घोंगडे खुर्चीवर ठेवले होते. वाशिममध्ये दोन एकर जागेत एक भक्कम अशी लाल विटांची वास्तु आजही उभी आहे, जी आज न्यायाधीश निवासस्थान म्हणून वापरात आहे, राघोजी सावकाराने ती वास्तू लिलावात विकत घेतली होती. लिलावात हजर असतांना राघोजी सावकाराच्या बोलीला कोणीच तोडू शकलं नव्हतं. सर्व धनिक खाली मान घालून चालते झाले. ही इमारत आता एका नागवंशीय माणसाची झाली होती.
वर्णव्यवस्थेने धिडकारलेल्या, उकिरड्यात खितपत पडलेल्या जातीतील माणसाने सर्व विपरीत परिस्थितीवर मात केली होती, सर्व संकटांना वाकवलं होतं आणि सवर्ण सावकारांना मान खाली घालण्यास भाग पाडले होते.
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर चळवळीच्या निमित्ताने नागपूरला आले असता ‘रिसोडला संत चोखामेळा वसतिगृह सुरू करणारे कचरूजी जुमडे’ यांनी ‘वस्तीगृहाला पाहिजे तशी आर्थिक मदत मिळत नाही’, अशी खंत बाबासाहेबांजवळ व्यक्त केली. तेव्हा स्वतः बाबासाहेबांनी राघोजी सावकारांचे नाव सुचविले व सावकार त्या सामाजिक कामासाठी नकार देणार नाहीत, असा विश्वास व्यक्त केला होता. झालेही तसेच..! वस्तीगृहाला जमीन देण्याविषयी सावकार बोलले होते, पण वस्तीगृह रजिस्ट्रेशन होईपर्यंत राघोजी सावकार 7 मार्च 1929 या जगातून निघून गेले होते. तेव्हा राघोजी सावकाराचा मुलगा महीपतने 1964 मध्ये 16 एकर शेती वस्तीगृहाला दान दिली व वडिलांच्या शब्दातून मोकळा झाला होता. ज्या समाजाची सावली चालत नव्हती, ज्या समाजाला सड्यावर कोणी उभा करत नव्हतं, अशा समाजातल्या एका माणसाने दाखवून दिलं होतं, की महार जात ज्याप्रमाणे इमानदार, पराक्रमी, बुद्धिमान आहे, तशी ती धनवानही होऊ शकते. ती कुठेच कमी नाही. अशा या विदर्भाच्या कुबेराची दखल फक्त प्राध्यापक शेखर गोविंद कोरडे यांच्या ‘राघनाक’ याचरित्र ग्रंथाने घेतलेली दिसते, इयर कोणीही त्यांच्याविषयी काहीही लिहिले नाही, ही खंत आहेच..!

. संकलन
✍🏽#प्रा_मिलिंद_श्रीकृष्ण_प्रधान
ता. मानोरा जि. वाशिम
Mob – 9423465875
🙏🏽 #संपादन_बाळासाहेब_गरुड

प्रतिकार न्यूज

बातम्या आणि जाहिरातकरीता संपर्क साधावा - 7038636121

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here